มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม…ขันลงหินบ้านบุ

ศูนย์ประวัติศาสตร์เยาวราช ณ วัดไตรมิตร
July 10, 2018
วันเดียวเที่ยวจบ ครบเขตสัมพันธวงศ์
August 15, 2018

“สมเด็จโตวัดระฆัง วังหลังตั้งอยู่  อู่เรือพระราชพิธี  สถานีรถไฟ คลองใหญ่มีชื่อ เลื่องลือเครื่องลงหิน นามระบิลช่างหล่อ งามลออวัดวา” 

จากคำขวัญประจำเขตบางกอกน้อย ทำให้เราได้รู้ว่าเขตบางกอกน้อย มีของดีและความโดดเด่นหลายๆ ด้านเลยครับ ทั้งด้านประวัติศาสตร์ ศิลปวัฒนธรรม ภูมิปัญญาท้องถิ่น และสถานที่สำคัญ ซึ่งหนึ่งในของดีเลื่องเชื่อของเขตบางกอกน้อย ที่เราได้ยินกันมานานอย่างเครื่องลงหิน หรือ ขันลงหิน ภาชนะที่คนสมัยก่อนใช้ในชีวิตประจำวัน ตอนนี้เป็นยังไงบ้าง ต้องไปดูที่นี่เลยครับ “ขันลงหินบ้านบุ”

 

เราใช้เส้นทางเข้าจากวัดสุวรรณาราม ซอยจรัญสนิทวงศ์ 32 ข้ามคลองเล็กๆ ไป จะพบกับสำนักงานเขตบางกอกน้อยเดิม และเมื่อเดินเลียบคลองข้างสำนักงานเขต ใกล้ๆ กันเป็นที่ตั้งของ “ชุมชนบ้านบุ” ครับ

เมื่อเข้าไปในชุมชนบ้านบุ ก็จะพบกับโรงงานขันลงหิน “เจียม แสงสัจจา” ของอาจารย์เมตตา เสลานนท์ ครูศิลป์ของแผ่นดิน ปี 2552 ประเภทเครื่องโลหะ (ขันลงหิน) ซึ่งเป็นโรงงานแห่งเดียวในประเทศไทยและเป็นหนึ่งเดียวในโลก ที่ยังคงผลิตขันลงหิน และมีการสืบทอดกันมากว่า 200 ปีกันเลย

แล้วเคยสงสัยกันมั้ยครับว่า ทำไมต้องขันลงหินบ้านบุ…
ก็เพราะขันลงหินบ้านบุเนี่ย ขึ้นชื่อในเรื่องของความทนทาน สวยงาม หากลองเคาะดู ก็จะได้ยินเสียงดังกังวานครับ ซึ่งที่นี่ใช้วัตถุดิบในมีสัดส่วนที่มีปริมาณเฉพาะและเหมาะสม โดยใช้ทองแดง 7 ส่วน ดีบุก 3 ส่วน เศษสำริด 1 ส่วน นำมาหลอมรวมกันนี่เอง

ขั้นตอนการทำขันลงหิน ก็ไม่ใช่ง่ายๆ เลย ต้องพิถีพิถันและต้องใช้ช่างฝีมือที่ชำนาญมากๆ ด้วยครับ โดยจะแบ่งตามการทำงานของช่าง ได้แก่ ช่างตี ช่างลาย ช่างกลึง ช่างกรอ ช่างเจีย ช่างขัด โดยเริ่มจากหลังที่นำวัตถุดิบมาหลอมรวมกันแล้วทำการตีขึ้นรูปเป็นภาชนะ และนำมาตีลายบนแท่งเหล็กให้สวยงาม ต่อด้วยการกลึงคือ การทาชัน ติดขันเข้ากับหน้าแกนหมุน แล้วใช้เหล็กกลึงจนเห็นสีผิวทองสุกปลั่ง แล้วค่อยนำมากรอ แต่งขอบปากขันให้กลมด้วยเครื่องกรอไฟฟ้า จากนั้นก็นำไปเจีย

 

และสุดท้ายคือ การขัดด้วยน้ำยาขัดเงาและมอเตอร์ลูกผ้าปั่นจนเกิดความเงาสวยงาม หากจะทำการแกะลายให้สวยงามยิ่งขึ้น ทางโรงงานจะต้องส่งไปแกะลายที่ จังหวัดฉะเชิงเทราเลยทีเดียว กว่าจะเสร็จแต่ละชิ้นงาน ใช้เวลาไม่น้อยเลยนะครับ

ด้วยฝีมือและความสวยงามของขันลงหิน ทำให้นักท่องเที่ยวและชาวต่างชาติที่ได้เห็นผลงาน ต่างสั่งซื้อเพื่อนำไปใช้ในงานพิธี หรือเป็นของตกแต่งบ้านครับ แต่ก็แอบเสียดายนิดๆ ที่ต่อไป ขันลงหินบ้านบุ อาจจะเหลือแค่ชื่อก็เป็นได้ เพราะตอนนี้คนที่ทำขันลงหินส่วนมากเป็นคนเก่าคนแก่ที่ทำมากว่า 30 – 40 ปี และบางคนไม่มีลูกหลานที่จะสืบทอดต่อ รวมถึงไม่ส่งเสริมให้ลูกหลานฝึกทำแทน เพราะงานบุเป็นงานหนัก ทำได้ด้วยความลำบาก จึงต้องการให้ลูกหลานเรียนหนังสือและทำงานที่สบายกว่านี้ แต่หากใครสนใจก็แวะเวียนไปสอบถามได้ครับ

การเดินทาง
รถส่วนตัว : ขับรถเข้ามาในซอยจรัญสนิทวงศ์ 32 จอดรถได้ที่วัดสุวรรณาราม
รถโดยสารประจำทาง : สาย 40, 42, 56, 68, 79, 80, 108  เข้าซอยจรัญสนิทวงศ์ 32 เดินเท้าเข้าไปตามซอย อยู่หลังสำนักงานเขตบางกอกน้อย
รถสองแถวแดงสาย รถไฟ-สวนผัก : ลงที่สถานีรถไฟธนบุรี เดินไปทางด้านซ้ายของสถานี ข้ามรางรถไฟ ผ่านด้านหลังของตลาดไร้คาน (ตลาดไร้คาน จำได้มั้ยครับตามไปอ่านในบล็อกได้นะครับ http://www.aswinbkk.com/rai_kan_market/ )
รถสองแถวเล็ก : สายศิริราช-คลองสาน, สายศิริราช-ตลาดพลู ลงที่สถานีรถไฟธนบุรี เดินไปทางด้านซ้ายของสถานี ข้ามรางรถไฟ ผ่านด้านหลังของตลาดไร้คาน
เรือข้ามฟาก : ท่าเรือศิริราช และนั่งรถสองแถวแดงสาย รถไฟ-สวนผัก 
เรือด่วนเจ้าพระยา : ลงที่ท่ารถไฟ (ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์) ขึ้นสองแถวแดงสาย รถไฟ-สวนผัก